Leszek prorokLeszek PROROK (1919-1984) ps. "Modrzew", pisarz i dramaturg. W latach 30. jako uczeń warszawskiego gimnazjum Wojciecha Górskiego należał do grup szkolnych ONR i redagował nielegalne pismo "Praca i Walka". Debiutował w 1939 r. utworem "Dzień nad Motławą". W czasie wojny działacz Związku Jaszczurczego i tajnego ONR. Od 1942 r. żołnierz NSZ. Wybitny publicysta i autor wielu prac programowych. Podczas wojny współpracował z pismem "Szaniec", był autorem broszury "Dziedzictwo Piastów" (1944). Walczył w powstaniu warszawskim. W 1945 r. współorganizator konspiracyjnej poznańskiej Armii Polskiej (krypt. NSZ). W 1945 r. aresztowany w Poznaniu przez UB i skazany na osiem lat więzienia (po amnestii wyrok zmniejszono do trzech lat). Ponownie aresztowany w marcu 1949 r., spędził w więzieniu 17 miesięcy. Po zwolnieniu ukończył prawo na Uniwersytecie Adama Mickiewicza. Był autorem powieści, nowel i sztuk teatralnych. W jego twórczości dominowała tematyka polskości ziem zachodnich, szczególnie

Czytaj więcej...

stojanowskiKarol STOJANOWSKI (1895-1947), ps. "Karol", "Błażej" i in., profesor. W młodości walczył jako ochotnik w Legionach Polskich, następnie należał do POW. Uczestnik wojny polsko-bolszewickiej odznaczony Krzyżem i Medalem Niepodległości. Szybko jednak rozczarował się Piłsudskim. Po demobilizacji wybrał karierę naukową, pracował jako docent na Uniwersytetecie Poznańskim, należał do czołowych antropologów polskich 20-lecia. Działał w harcerstwie - pełnił m.in. funkcję komendanta poznańskiej Chorągwi Harcerzy. Po przewrocie majowym w 1926 r. związał się z Obozem Wielkiej Polski. W 1935 r. został wybrany do Zarządu Okręgowego SN w Poznaniu, w którym kierował Wydziałem Propagandy i Wychowania Politycznego. W latach 1935-1939 był członkiem Komitetu Głównego SN w Warszawie. W października 1939 r. założył Narodowo-Ludową Organizację Wojskową. Od 1940 r. wydawał podziemne pismo "Państwo Narodowe" i był jednym z głównych ideologów podziemia narodowego. Jako jeden z pierwszych ogłosił postulat powrotu Polski nad Odrę i Nysę Łużycką oraz potrzebę powołania konfederacji państw Europy Środkowej - "Państwo Zachodniosłowiańskie", która miała zabezpieczać Polskę przed ekspansją Niemiec i Sowietów. Wykładał

Czytaj więcej...

michalkiewicz-17-2-15

Działalność Obozu Narodowo Radykalnego, jak i innych organizacji i środowisk patriotycznych odbywa się na wielu płaszczyznach i jest właściwie działalnością codzienną. Najwidoczniejsze i najbardziej efektowne są oczywiście wszelkiej maści marsze i manifestacje, co powoduje, że wielu ludzi myśli, iż na tym kończy się aktywność młodych patriotów. Nie jest to jednak prawdą. Wśród wielu aspektów takiej działalności niezwykle ważna, o ile nie najważniejsza, jest organizacja wykładów i prelekcji. Spotkania takie niosą za sobą wymierne korzyści poszerzając wiedzę i horyzonty myślowe.

Czytaj więcej...

niewiadomski2-300x2441

„Widziałem stado hien, żrących się o padlinę… Padliną ich była Ojczyzna. I nie znalazł się nikt, kto rozpędziłby tę zgraję, a mnie los kazał być biernym świadkiem tej zgrozy” – Eligiusz Niewiadomski („Kartki z więzienia”) o rządzących.

Czytaj więcej...

falanga4.jpgObozu Wielkiej Polski nie można rozwiązać „jak chustki do nosa lub zawiesić jak kapelusz na wieszaku. Nic nie pomogą rozwiązania, bo duszy naszej i idei związać nie można. Możemy się nazywać towarzystwem wzajemnej adoracji, lecz istnieć będziemy nadal” - słowa Mariana Kruażyra, kierownika wojewódzkiego Obozu Wielkiej Polski po delegalizacji organizacji przez władzę.

Marian Kruażyr

Marian Kruażyr vel Kurwaze (1903-1957), inżynier chemik, ochotnik w wojnie polsko-bolszewickiej 1920 roku, absolwent Wydziału Elektryczno-Mechanicznego Politechniki w Liege (1927 r.), dyrektor elektrowni w Turku i właściciel firmy elektrycznej w Łodzi (1927-1939). Działacz Obozu Wielkiej Polski i Ruchu Narodowo-Radykalnego. W czasie okupacji w AK. W 1945 r. wcielony do 2. Armii Wojska Polskiego, w 1946 r. zwolniony w stopniu mjr. łączności. Jego brat Henryk – również aktywny działacz OWP, następnie ONR.

Marian Kruażyr w Stronnictwie Narodowym (SN) i Obozie Wielkiej Polski (OWP) reprezentował „młodych” w sporze ze „starymi”. Z SN zerwał 1 marca 1930 roku. W grudniu 1930 roku został Zastępcą Kierownika Powiatowego Młodych OWP, w kwietniu 1931 roku objął stanowisko Prezesa Powiatowego Młodych OWP, w czerwcu 1931 roku stanął na czele nowego Wojewódzkiego Wydziału Młodych. W połowie 1932 roku władze centralne przeprowadzają reorganizację. Z Warszawy przysłany został Grzywacz. Wizyta ta kończy się  kłótnią i bójką Kruażyra z Grzywaczem. Z tego powodu Kruażyr na krótki czas zostaje zawieszony przez wadzę centralne.

Związek Młodych Narodowców (ZMN)

Po rozwiązaniu OWP i sporach w Sekcji Młodych SN, bracia Kruażyrowie wyszli z inicjatywą utworzenia w Łodzi  Związku Młodych Narodowców (ZMN). Już w lutym 1934 roku rozpoczęli konspiracyjne działania nad zwerbowaniem ochotników , a w marcu 1934 roku dokonali rozłamu w łódzkiej Sekcji Młodych SN, przejmując placówki „młodych” przy kołach SN „Zarzew” i „Śródmieście- Wschód”. Początkowo grupa Kruażyra liczyła ok. 180 osób. Łódzki ZMN podporządkowany był bezpośrednio centrali ZMN w Poznaniu i występował w ostrej krytyce wobec SN.

Obóz Narodowo Radykalny (ONR)

Na gruncie łódzkim ZMN nie było jeszcze organizacją w pełni ukształtowaną, gdy w maju 1934 roku nastąpiła zmiana nazwy ugrupowania na Obóz Narodowo Radykalny (ONR) - taki jest początek istnienia łódzkiego ONR. Z końcem maja 1934 roku powstały w województwie łódzkim nowe koła ONR. W powiecie brzezińskim w Józefowie i w Rogowie, w powiecie sieradzkim w Szadku oraz w Kaliszu. W chwili delegalizacji ONR istniały więc 2 koła łódzkie (Zarzew i Śródmieście) i 4 placówki w województwie. Krótki okres legalnej działalności ONR w Łódzkiem (niecałe dwa miesiące) przerwał dalszą pracę organizacyjną m.in. Sekcje Młodych w Kaliszu i Piotrkowie Trybunalskim wykazywały chęć przystąpienia do ONR, również w Ozorkowie powstawał nowy oddział (przemianowany ostatecznie na Sekcje Młodych SN).

ONR został zdelegalizowany 10 lipca 1934r. Prześladowania władz nie ominęły także łódzkich działaczy. W Łodzi i Kaliszu dokonano rewizji w prywatnych domach i lokalach. W całej Polsce w szeregach organizacji zapanował chaos i dezorientacja. Na terenie Łodzi, byli działacze ONR wstępowali do Sekcji Młodych SN. W chwili rozwiązania ONR wznowił swoją działalność na terenie województwa łódzkiego również Związek Młodych Narodowców. Nigdy jednak na gruncie łódzkim nie posiadał on silnej liczebnie i strukturalnie organizacji (swoją obecność zaznaczył tylko w Łodzi i Kaliszu), nie odegrał także większej roli politycznej. Wkrótce zresztą uwidocznił się w ZMN ostry kryzys organizacyjny w skali całego kraju, który ostatecznie zakończył się akcesem organizacji do Obozu Zjednoczenia Narodowego (OZN). Pozostali członkowie zdelegalizowanego ONR-u wstępowali do Związku Hallerczyków, Katolickiego Stowarzyszenia Młodzieży. Jednak mimo delegalizacji część działaczy ONR zdecydowała się na działalność nielegalną, ze wszystkimi jej konsekwencjami.

W kwietniu 1935 roku nastąpił rozłam w centralnym ONR. Powstały dwie oddzielne organizacje: Obóz Narodowo-Radykalny „ABC” oraz Ruch Narodowo-Radykalny „Falanga”. Na prowincji fronda ta przebiegała powoli. Nie wiadomo dokładnie jak ów podział przedstawiał się w Łodzi (działalność ONR była nielegalna, członkowie często nie przyznawali się do członkostwa lub pod przykrywką działali w innej organizacji, często również przechodzili z jednej organizacji do drugiej). Wydaje się jednak, że w Łodzi dominowała „Falanga”.

Polski Front Falanga (PFF)

Działalność łódzkiego oddziału „Falangi” rozpoczęła się pod koniec 1937 roku. 17 grudnia 1937 roku Kazimierz Hałaburda (w porozumieniu z centralą w Warszawie i współpracy z inspektorem okręgowym Wiesławem Zarębą) rozpoczął nabór do nowej organizacji. Tworzący się oddział łódzki podporządkowany został okręgowi I, łącznie z Kaliszem tworzył III Inspektorat Łódzki.

Łódzka „Falanga” posiadała jeden lokal organizacyjny (początkowo Piotrkowska 191, potem Piotrkowska 240). Wraz z rozwojem organizacji (w zamiarach było otworzenie 6 nowych placówek w Łodzi m.in. na Chojnach, Karolewie, Bałutach i Górnych Chojnach). Planowano wynająć kolejne lokale, jednak na przeszkodzie stanął brak funduszy. Starania Zaręby o założenie nowych komórek organizacyjnych w województwie łódzkim nie powiodły się. Próbowano w Wieluniu, Kaliszu, Piotrkowie, Częstochowie i Kielcach. Ostatecznie w Łódzkiem „Falanga” utworzyła struktury jedynie w Łodzi.

W czerwcu 1938 roku, przy łódzkim oddziale Polskiego Frontu Falanga utworzono sekcję kobiecą. Uczyniła to Hanna Tochtermanówna z Warszawy. Odział kobiecy składał się z 15 pań. Miały własne kierownictwo, zależne bezpośrednio od kierownika okręgu i osobne zebrania.

Nie ma dokładnych informacji o liczebności łódzkiej „Falangi”, odznaczała się jednak początkowo dużą dynamiką wzrostu. W marcu 1938 roku liczyła 7 drużyn, czyli nie więcej niż 140 ludzi. W maju 1938 roku było już 13 drużyn, czyli  ok 250 osób. Plan Kruażyra i centrali z Warszawy zakładał wystawienie na 11 listopada 1938 roku tysiąca członków, ambitne plany jednak się nie powiodły. W skład łódzkiej „Falangi” wchodzili najczęściej: majstrzy fabryczni, urzędnicy prywatni, prawnicy, kupcy, przemysłowcy, inteligencja techniczna, a najwięcej było robotników wykwalifikowanych. Przewaga liczebna robotników i rzemieślników nad inteligencją (która w większości sprawowała funkcje kierownicze) była spowodowana specyfiką Łodzi. Specyfika miasta warunkowała strukturę społeczną i zawodową członków łódzkiej „Falangi”. Pierwsze władze oddziału łódzkiego Polskiego Frontu „Falanga” w styczniu 1938r ustalił i zaakceptował sam Bolesław Piasecki.

Kryzys wewnętrzny „Falangi” rozpoczął się w centrali w Warszawie. Szczególnie mocno zarysował się on po fiasku negocjacji z sanacją (braku legalizacji organizacji). Doszło wówczas do konfliktu Bolesława Piaseckiego z niektórymi działaczami (m.in. M. Kruażyr był stronnikiem Świderskiego, przeciwnika Piaseckiego, który inspirował później rozłam). Również w łódzkiej „Falandze”, która skupiała w swoich szeregach ludzi wywodzących się z różnych partii i orientacji politycznych. Ta mieszanka ideologiczna, która powodowała tarcia, konflikty i przesunięcia personalne, w połączeniu z konfliktem w Warszawie, problemami finansowymi (brak subsydiów ze stolicy) w ostateczności doprowadziła do rozłamu i w łódzkich strukturach. Spór personalny w łódzkiej „Falandze” między M. Kruażyrem a W. Makowski i ich zwolennikami, nasilił się szczególnie po klęsce w wyborach do Rady Miejskiej w Łodzi w grudniu 1938r. Doszło wtedy do kolejnych zmian personalnych w kierownictwie a wkrótce do rozłamu. B. Piaseckiemu przedstawiono zarzuty wobec Kruażyra i ten powołał nowe kierownictwo na czele z W. Makowskim jako kierownikiem okręgu i miasta. Nie zażegnało to jednak konfliktu, gdyż część członków nie zaakceptowała tych zmian. Znów musiała interweniować centrala. Postanowiono, że kierownictwo na jakiś czas obejmie ktoś spoza Łodzi, wybór padł na Juliana Nowakowskiego. Mimo to nie doszło do porozumienia obu zwaśnionych stron. Nie pomogła również rozmowa Kruażyra i Makowskiego w Warszawie, gdzie obu wezwano. Jeszcze w końcu lutego 1939 roku ostatnią próbę mediacji podjął przysłany z Warszawy Wiesław Zaręba. Jednak i tym razem się nie powiodło i doszło do rozłamu w łódzkiej „Falandze”.

W wyniku rozłamu z początkiem 1939 roku uformowały się dwie grupy. Grupa rozłamowa Mariana Kruażyra pozostała w dawnej siedzibie Falangi na ul. Piotrkowskiej 240. Na czas ćwiczeń wojskowych M. Kruażyra, organizacją kierował Wiktor Mila. W czasie nieobecności M. Kruażyra jego grupa utraciła lokal i jej działalność w kwietniu i maju praktycznie zamarła. Druga grupa Władysława Makowskiego, nieco liczniejsza, nie doczekawszy się wsparcia z centrali „Falangi” z Warszawy, rozpoczęła rozmowy scaleniowe. Początkowo z ZMP (Związek Młodzieży Polskiej) a ostatecznie zgrupowała się wokół zwolenników ONR „ABC” przy ul. Piotrkowskiej 92.

Jednak duża część członków łódzkiej „Falangi” nie przystąpiła do żadnej z tych grup. Wybierając np. ZMP, OZN, Łódzki Związek Popierania Polskiego Stanu Posiadania lub w ogóle wycofując się z działalności. Łódzka (podobnie jak ogólnokrajowa) „Falanga” chyliła się ku upadkowi. Dodatkowo poprzez rozłamy w organizacji i liczne wewnętrzne spory straciła na swojej atrakcyjności wśród nowych potencjalnych kandydatów. W czerwcu 1939r M. Kruażyr powrócił z myślą konsolidacji środowiska narodowego i rozpoczął rozmowy z byłymi liderami ugrupowań i członkami PFF o ponownym przystąpieniu do organizacji. Wynajął nowy lokal na Bałutach (ul. Rysownicza 20). Rozmowy zakończyły się sukcesem. Wybrano nowe kierownictwo (kierownikiem został M. Kruażyr i Andrzej Stasielunas), utworzono nowe placówki w Łodzi. Dalszą działalność i rozwój łódzkiej „Falangi” uniemożliwił wybuch II wojny światowej.

Więcej o działalności całego obozu narodowego (przede wszystkim ZLN, SN i OWP) w województwie łódzkim w latach 1926-1939 (o strukturach organizacyjnych, stanie liczebnym, strukturach społeczno-zawodowych członków, formach działalności, symbolice partyjnej, fermentach ideologicznych i personalnych, działalności wydawniczej, działalności politycznej i opozycyjnej, wyborach parlamentarnych i samorządowych) można przeczytać w książce Krzysztofa Waldemara Muchy „Obóz narodowy w Łódzkiem w latach 1926-1939”, którą bardzo polecam.

„Ślubuję stać wiernie przy sztandarze Ruchu Narodowo-Radykalnego i być wiernym jego idei, zawsze postępować w życiu w myśl zasad honoru i niczym nie przynosić ujmy organizacji i imieniu Polaka, pracować zawsze dla dobra narodu i ojczyzny, tak mi dopomóż Bóg” - słowa przysięgi członków „Falangi”


Bibliografia:
- Mucha Krzysztof Waldemar „Obóz narodowy w Łódzkiem w latach 1926-1939”, Łódź 2009.
Muszyński Wojciech Jerzy „Duch młodych – OP i ONR w latach 1934-44 od studenckiej rewolty do konspiracji niepodległościowej”, Warszawa 2011.


Sławek ONR BŁ

DMC Firewall is developed by Dean Marshall Consultancy Ltd